Caspar David Friedrich

Met zijn bijzonder indrukwekkende landschap bood het Basteigebied van oudsher een overvloed aan beeldmotieven voor kunstenaars. Ook Caspar David Friedrich vereeuwigde het in enkele van zijn werken. Het olieverfschilderij "Rotslandschap" uit het jaar 1823 toont bijvoorbeeld de imposante rotsgroep van de Neurathener rotspoort.

Afbeeldingen van de Uttewalder Felsentor markeerden eind 18e eeuw een omslag in de manier waarop naar het landschap werd gekeken: de afschuw over de oerkracht en dreiging van de natuur veranderde in verrukking over de schilderachtige romantiek van wording en verval. Caspar David Friedrich zocht meerdere dagen lang de eenzaamheid op in dit gebied en schetste het landschap. Aan de Russische dichter V. A. Zjoekovski vertelde hij in 1821 dat hij eens een hele week in de Uttewalder Grund "tussen rotsen en dennen" had gewoond en daarbij geen levende ziel was tegengekomen. In 1825 verwerkte hij deze intense ervaring in zijn sombere olieverfschilderij "Uttewalder Grund".

De oude vesting Stolpen wekte met haar wijd en zijd zichtbare silhouet ook de interesse van de romantici. Caspar David Friedrich verbleef op 27 augustus 1820 in Stolpen en tekende de vrijstaand oprijzende Coseltoren in staand formaat. "De torens te lang." noteerde Friedrich op die dag op zijn schets van de Coseltoren. Naast de toren een gapende wond. Hier tekende hij het deel van het complex dat slechts enkele jaren daarvoor door Napoleon en zijn troepen was verwoest. Duidelijk ziet men het gat in de muur en het puin dat eruit is weggeblazen. Friedrich stelde zich destijds tot taak om de sporen van de napoleontische verwoestingen te documenteren en tekende deze waar hij maar kon.

Caspar David Friedrich werkte rond 1817 aan de beroemde "Wandelaar boven de nevelen". Voor de op de rug geziene figuur had hij een markante rots nodig waarop de wandelaar gepositioneerd moest worden. Hij gebruikte daarvoor als voorbeeld een rots bij de beklimming naar de Kaiserkrone. Tijdens een van zijn wandelingen in Krippen in 1813 moet hij deze rots ontdekt hebben. "Zo hoog boven het hoogste punt van de steen bevindt zich de horizon", noteerde hij in de marge van de tekening "Felsige Kuppe". Vijf jaar later diende deze schets als voorbeeld voor zijn beroemde schilderij. Ook al bevindt de rots zich al aan de voet van de Kaiserkrone, toch is een beklimming van de Kaiserkrone de moeite waard. Het uitzicht is fenomenaal!

Het jaar 1800 kan worden beschouwd als het hoogtepunt van Friedrichs euforie over Saksisch Zwitserland. Minstens vijf keer was de destijds 25-jarige dat jaar in de regio. Naast zijn meerdaagse avontuur in de Uttewalder Grund bezocht Friedrich begin juli de omgeving van Hohnstein. Alleen al door haar ligging biedt burcht Hohnstein een schilderachtige aanblik. De directe omgeving van de rotsen en diep ingesneden valleien trokken de schilders in de 18e en 19e eeuw enorm aan. Zo ook Caspar David Friedrich! Begin juli 1800 verbleef Friedrich bij Hohnstein, waar hij op 8 juli de toegangspoort van burcht Hohnstein schetste en op de daaropvolgende dag het zogenaamde "Schinderloch", een tot op de dag van vandaag bestaande opening van de Bärengarten in Hohnstein. Friedrich was onder de indruk van de ruïnes ervan en legde het complex vast in een potloodschets.

Eveneens rond 1800 trok Friedrich door het schilderachtige Polenztal en ontdekte hij het imposante, met dennen begroeide zandsteenblok. Deze rotsstudie verwerkte hij jaren later in zijn schilderij „Ausblick ins Elbtal“. Met artistieke vrijheid verplaatste hij de loodzware kolos naar een uitkijkpunt en verving hij de dennen door sparren.

Een vlak plateau, bijna verticale rotswanden, een beboste voet, met rondom open land. De 415 meter hoge Lilienstein is een markante verschijning. Ook Caspar David Friedrich was gefascineerd en tekende de enige tafelberg op de rechteroever van de Elbe vanuit verschillende perspectieven. Er zijn gezichten overgeleverd vanuit Rathen, Krippen en Prossen. Of hij zich ook op het plateau van de Lilienstein heeft bevonden, kan niet met zekerheid worden gezegd. In een sepiatekening van rond 1836 krijgt de Lilienstein een laatste grote rol in het werk van Friedrich – als de bestemming in het hiernamaals van een moeizame levensreis.

Net als de Gamrig doet ook de Honigstein een beetje aan kasteelruïnes denken. De opvallende formatie wordt op de achtergrond van Friedrichs aquarel „Felsen an einem Waldweg“ uit ca. 1810 weliswaar slechts aangeduid, maar is cruciaal voor de compositie. De locatie van de schilder is door het perspectief goed te achterhalen. Het is het pad door de Amselgrund, vlak voor de Amselfall. Op dit, evenals op andere schilderijen uit die tijd, is te zien dat de Sächsische Schweiz aan het begin van de 19e eeuw aanzienlijk minder dicht bebost was. Tegenwoordig gaat de Honigstein meestal schuil achter hoge bomen.

Al in de jeugd van Caspar David Friedrich was de "Kuhstall", de grootste rotsboog in de Sächsische Schweiz, een populaire excursiebestemming. Natuurliefhebbers hadden een stenen blok als tafel naar binnen gerold, iemand had een kookplaats in de rotsen gebeiteld,

er was in de zomer een eetkraampje en het was in de mode om de eigen naam op de rotswand te schrijven. Hiervoor werden zelfs kwasten en inkt ter beschikking gesteld! Beide zijn tegenwoordig verboden! Ook Friedrich is hier meerdere keren geweest. Zijn rond 1818 gemaakte tekening ontstond tijdens een wandeling met zijn vrouw en zijn vrienden Kummer en Carus.

Caspar David Friedrich onderbrak regelmatig het werk in zijn atelier in Dresden om in Saksisch Zwitserland te wandelen en te tekenen. Er zijn minstens 19 verblijven gedocumenteerd. Daarbij kwam hij zeker vaak door de oude Elbpoort van

Pirna. Al bij een van zijn eerste bezoeken hieraan heeft hij het geschetst. De rest van de oude stadsverdediging werd enkele decennia eerder al door Bernardo Bellotto, genaamd Canaletto, als motief gebruikt. In het midden van de 19e eeuw werd het afgebroken.